نحوه استفاده از دستگاه زردی نوزاد | آموزش کامل فتوتراپی در منزل + نکات مهم

زردی نوزاد یکی از شایع‌ترین مشکلاتی است که در روزهای نخست پس از تولد مشاهده می‌شود و در بسیاری از موارد نیاز به درمان با دستگاه فتوتراپی یا همان دستگاه زردی دارد. اگرچه مشاهده زرد شدن پوست و سفیدی چشم نوزاد می‌تواند برای والدین نگران‌کننده باشد، اما خوشبختانه در اغلب موارد با تشخیص به‌موقع و استفاده صحیح از دستگاه فتوتراپی، سطح بیلی‌روبین خون به‌سرعت کاهش پیدا می‌کند. آشنایی با نحوه استفاده از دستگاه زردی نوزاد، مدت زمان درمان، عوارض احتمالی و نکات مراقبتی حین و پس از فتوتراپی به والدین کمک می‌کند تا این دوره را با آرامش بیشتری پشت سر بگذارند. در این مقاله به تمامی نکات مهم درباره استفاده از دستگاه زردی نوزاد در منزل و پاسخ به سوالات رایج والدین می‌پردازیم.

زردی نوزاد چیست؟

زردی نوزاد یا یرقان نوزادی (Neonatal Jaundice) وضعیتی است که در آن پوست، سفیدی چشم‌ها و گاهی مخاط دهان نوزاد به رنگ زرد در می‌آید. این اتفاق به دلیل افزایش ماده‌ای به نام بیلی‌روبین در خون رخ می‌دهد. بیلی‌روبین از تجزیه طبیعی گلبول‌های قرمز خون تولید می‌شود و معمولاً توسط کبد پردازش و از بدن دفع می‌شود. از آنجا که کبد نوزادان، به‌ویژه در روزهای نخست پس از تولد، هنوز به‌طور کامل بالغ نشده است، ممکن است نتواند بیلی‌روبین را با سرعت کافی دفع کند و در نتیجه سطح آن در خون افزایش یابد.

به نقل از سایت مرکز ملی اطلاعات بیوتکنولوژی آمریکا :

bout 50% of term and 80% of preterm babies develop jaundice, which usually appears 2 to 4 days after birth, and resolves spontaneously after 1 to 2 weeks. Jaundice is caused by bilirubin deposition in the skin. Most jaundice in newborn infants is a result of increased red cell breakdown and decreased bilirubin excretion.

حدود ۵۰٪ از نوزادان رسیده و ۸۰٪ از نوزادان نارس دچار زردی می‌شوند که معمولاً ۲ تا ۴ روز پس از تولد ظاهر می‌شود و پس از ۱ تا ۲ هفته خود به خود برطرف می‌شود. زردی ناشی از رسوب بیلی‌روبین در پوست است. بیشتر زردی‌ها در نوزادان تازه متولد شده در نتیجه افزایش تجزیه گلبول‌های قرمز و کاهش دفع بیلی‌روبین است.

فتوتراپی چیست و چگونه کار می‌کند؟

فتوتراپی یا نوردرمانی، رایج‌ترین روش درمان زردی نوزادان است. در این روش، نوزاد در معرض نور مخصوصی با طول موج مشخص قرار می‌گیرد تا بیلی‌روبین اضافی موجود در خون سریع‌تر دفع شود. بیلی‌روبین ماده‌ای زردرنگ است که از تجزیه طبیعی گلبول‌های قرمز تولید می‌شود. کبد نوزادان در روزهای نخست زندگی هنوز به‌طور کامل بالغ نشده و ممکن است نتواند این ماده را با سرعت کافی از بدن خارج کند.

نور آبی مورد استفاده در دستگاه فتوتراپی ساختار بیلی‌روبین موجود در پوست را تغییر می‌دهد. پس از این تغییر، بیلی‌روبین بدون نیاز به پردازش کامل توسط کبد، از طریق ادرار و مدفوع دفع می‌شود. به همین دلیل معمولاً پس از چند ساعت تا چند روز درمان، سطح زردی خون نوزاد به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. برخلاف تصور برخی والدین، دستگاه فتوتراپی هیچ دارویی وارد بدن نوزاد نمی‌کند و تنها از انرژی نور برای کمک به دفع بیلی‌روبین استفاده می‌کند.

نحوه استفاده از دستگاه زردی نوزاد

استفاده صحیح از دستگاه فتوتراپی نقش مهمی در کاهش سریع‌تر زردی نوزاد دارد. رعایت مراحل زیر به والدین کمک می‌کند تا درمان را به‌صورت ایمن و مؤثر در منزل انجام دهند.

• آماده‌سازی محل قرار گیری : ابتدا دستگاه را روی یک سطح صاف، محکم و دور از رطوبت قرار دهید. دمای اتاق باید متعادل باشد و از قرار دادن دستگاه در کنار بخاری، شوفاژ، کولر یا نور مستقیم خورشید خودداری کنید.
• بررسی عملکرد دستگاه: قبل از قرار دادن نوزاد، از روشن بودن دستگاه و عملکرد صحیح لامپ‌ها یا پنل LED اطمینان حاصل کنید. همچنین فاصله دستگاه تا نوزاد را طبق دستورالعمل شرکت سازنده یا توصیه کارشناس تنظیم نمایید.
• آماده کردن نوزاد: برای اینکه بیشترین سطح پوست در معرض نور قرار گیرد، لباس‌های نوزاد را خارج کرده و تنها پوشک را برای او نگه دارید. هرچه سطح بیشتری از پوست در معرض نور باشد، اثربخشی درمان بیشتر خواهد بود.
• استفاده از محافظ چشم: چشم‌های نوزاد را با چشم‌بند یا محافظ مخصوص فتوتراپی بپوشانید. این محافظ باید به‌درستی روی چشم‌ها قرار گیرد تا از تماس مستقیم نور با شبکیه جلوگیری شود.
• قرار دادن نوزاد زیر دستگاه: نوزاد را در وضعیت مناسب و راحت زیر دستگاه قرار دهید. بدن نوزاد باید تا حد امکان در معرض نور باشد و هیچ پارچه یا وسیله‌ای مانع تابش نور به پوست او نشود.
• روشن نگه داشتن دستگاه طبق برنامه درمانی: دستگاه باید طبق مدت زمانی که پزشک تعیین کرده روشن بماند. در بسیاری از موارد، نوزاد روزانه بین 18 تا 24 ساعت تحت نوردرمانی قرار می‌گیرد و تنها برای شیردهی، تعویض پوشک و مراقبت‌های ضروری از دستگاه خارج می‌شود.
• شیردهی منظم به نوزاد: در طول فتوتراپی، تغذیه منظم اهمیت زیادی دارد. شیر مادر یا شیر خشک به دفع بهتر بیلی‌روبین از طریق ادرار و مدفوع کمک می‌کند. توصیه می‌شود فواصل شیردهی طبق برنامه معمول نوزاد حفظ شود.
• تغییر وضعیت نوزاد: در صورت توصیه پزشک یا کارشناس، می‌توانید هر چند ساعت یک بار وضعیت خوابیدن نوزاد را تغییر دهید تا قسمت‌های مختلف بدن در معرض نور قرار بگیرند. البته این کار باید با احتیاط کامل انجام شود.
• کنترل دمای بدن و وضعیت نوزاد: در طول درمان، دمای بدن نوزاد، تعداد پوشک‌های خیس، میزان شیر خوردن و وضعیت عمومی او را بررسی کنید. بی‌حالی شدید، تب، کاهش شیر خوردن یا علائم غیرعادی باید به پزشک اطلاع داده شود.

انواع دستگاه زردی نوزاد

دستگاه‌های فتوتراپی در سال‌های اخیر پیشرفت زیادی داشته‌اند و در مدل‌های مختلفی تولید می‌شوند.

دستگاه فتوتراپی فلورسنت

این مدل از لامپ‌های فلورسنت مخصوص استفاده می‌کند و سال‌ها در بیمارستان‌ها کاربرد داشته است. اگرچه عملکرد مناسبی دارد، اما نسبت به مدل‌های جدید مصرف انرژی بیشتری داشته و گرمای بیشتری تولید می‌کند.

دستگاه فتوتراپی LED

امروزه دستگاه‌های LED به دلیل راندمان بالا، مصرف برق کمتر و طول عمر بیشتر محبوب‌ترین نوع فتوتراپی محسوب می‌شوند. این دستگاه‌ها شدت نور یکنواخت‌تری ایجاد می‌کنند و معمولاً باعث افزایش دمای محیط نمی‌شوند.

فتوتراپی فیبر نوری

در این روش از یک پد یا تشک نوری استفاده می‌شود که نوزاد روی آن قرار می‌گیرد. این مدل امکان تماس بیشتر والدین با نوزاد را فراهم می‌کند و در برخی موارد برای درمان خانگی انتخاب مناسبی است.

فتوتراپی دوطرفه

در مواردی که سطح بیلی‌روبین بالا باشد، پزشک ممکن است از سیستم‌های دوطرفه استفاده کند. در این روش نور هم از بالا و هم از پایین به بدن نوزاد تابیده می‌شود و سرعت کاهش زردی افزایش می‌یابد.

محیط مناسب برای استفاده از دستگاه زردی نوزاد

محیطی که دستگاه فتوتراپی در آن قرار می‌گیرد باید تمیز، آرام و دارای تهویه مناسب باشد. دمای اتاق بهتر است متعادل باشد تا نوزاد دچار گرمای بیش از حد یا افت دما نشود. قرار دادن دستگاه در نزدیکی پنجره‌های پرنور، وسایل گرمایشی یا سرمایشی قوی توصیه نمی‌شود، زیرا می‌تواند بر دمای بدن نوزاد تأثیر بگذارد.

سطح قرارگیری دستگاه باید کاملاً ثابت باشد تا احتمال جابه‌جایی یا سقوط تجهیزات وجود نداشته باشد. همچنین بهتر است فضای کافی برای تغذیه، تعویض پوشک و بررسی وضعیت نوزاد در اطراف دستگاه وجود داشته باشد. وجود پریز برق استاندارد و دور بودن سیم‌ها از محل رفت‌وآمد نیز از نکات مهم ایمنی محسوب می‌شود.

آیا دستگاه زردی برای نوزاد ضرر دارد؟

یکی از نگرانی‌های رایج والدین، احتمال آسیب دستگاه فتوتراپی به نوزاد است. مطالعات پزشکی نشان داده‌اند که فتوتراپی در صورت استفاده صحیح و تحت نظر پزشک، روشی ایمن و استاندارد برای درمان زردی نوزادان محسوب می‌شود. میلیون‌ها نوزاد در سراسر جهان هر ساله با این روش درمان می‌شوند.

البته مانند هر روش درمانی، نحوه استفاده از دستگاه زردی نوزاد به صورت صحیح اهمیت زیادی دارد. محافظت از چشم‌ها، کنترل دمای بدن و تأمین مایعات کافی از جمله مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. در بیشتر موارد، عوارض احتمالی فتوتراپی خفیف و موقتی هستند و پس از پایان درمان برطرف می‌شوند. خطرات ناشی از درمان نکردن زردی شدید معمولاً بسیار بیشتر از عوارض احتمالی فتوتراپی است.

چند روز باید دستگاه زردی نوزاد را اجاره کنیم؟

مدت زمان مورد نیاز برای اجاره دستگاه زردی نوزاد به سطح بیلی‌روبین خون، سن نوزاد، وزن هنگام تولد و علت ایجاد زردی بستگی دارد. برخی نوزادان تنها به 24 تا 48 ساعت نوردرمانی نیاز دارند، در حالی که در موارد دیگر ممکن است درمان چند روز ادامه پیدا کند.

بسیاری از مراکز اجاره تجهیزات پزشکی مانند پارسان مد ، دستگاه را به‌صورت روزانه در اختیار خانواده‌ها قرار می‌دهند تا پس از انجام آزمایش کنترل بیلی‌روبین، درباره ادامه یا توقف درمان تصمیم‌گیری شود. به همین دلیل معمولاً توصیه می‌شود در ابتدا دستگاه برای چند روز اجاره شود و سپس براساس نظر پزشک مدت آن تمدید یا خاتمه یابد.

عوارض استفاده از دستگاه زردی

فتوتراپی یکی از ایمن‌ترین روش‌های درمان زردی نوزادان محسوب می‌شود، اما مانند هر روش درمانی ممکن است با برخی عوارض موقتی همراه باشد. شایع‌ترین عارضه، افزایش دفعات دفع مدفوع و شل شدن آن است که به دلیل دفع بیشتر بیلی‌روبین از بدن اتفاق می‌افتد. برخی نوزادان نیز ممکن است در طول درمان کمی بی‌قرارتر از حالت عادی باشند یا الگوی خواب آن‌ها تغییر کند.

از دیگر عوارض احتمالی می‌توان به کم‌آبی خفیف بدن اشاره کرد. به همین دلیل پزشکان توصیه می‌کنند تغذیه نوزاد با شیر مادر یا شیر خشک طبق برنامه ادامه پیدا کند. در موارد نادر ممکن است روی پوست نوزاد بثورات خفیف یا تغییر موقت رنگ پوست مشاهده شود که معمولاً پس از پایان درمان برطرف می‌شود. خوشبختانه بیشتر این عوارض گذرا هستند و اثر دائمی بر سلامت نوزاد ندارند.

علائم خطر حین استفاده از دستگاه زردی نوزاد

اگرچه فتوتراپی روشی کم‌خطر است، اما والدین باید در طول درمان به برخی علائم هشداردهنده توجه کنند. تب بالا، بی‌حالی شدید، امتناع کامل از شیر خوردن، کاهش محسوس تعداد پوشک‌های خیس، گریه‌های غیرطبیعی و مداوم یا خواب‌آلودگی بیش از حد از جمله مواردی هستند که نیاز به ارزیابی فوری پزشک دارند.

همچنین اگر نوزاد دچار استفراغ مکرر، تغییر رنگ غیرمعمول پوست، مشکلات تنفسی یا تشنج شود، باید بلافاصله درمان متوقف شده و به مرکز درمانی مراجعه شود. این علائم معمولاً ناشی از خود دستگاه نیستند، اما می‌توانند نشان‌دهنده پیشرفت بیماری یا وجود مشکل دیگری در نوزاد باشند.

نوزاد چند ساعت باید در دستگاه زردی بماند؟

مدت زمان قرارگیری نوزاد زیر نور فتوتراپی به سطح بیلی‌روبین خون و نظر پزشک بستگی دارد. در بسیاری از موارد، نوزاد باید بین 18 تا 24 ساعت در شبانه‌روز تحت نوردرمانی قرار بگیرد و تنها برای شیردهی، تعویض پوشک و مراقبت‌های ضروری از دستگاه خارج شود.

هرچه زمان تماس پوست نوزاد با نور بیشتر باشد، روند کاهش بیلی‌روبین سریع‌تر خواهد بود. با این حال مدت دقیق درمان برای هر نوزاد متفاوت است و براساس نتایج آزمایش‌های دوره‌ای تعیین می‌شود. برخی نوزادان تنها به یک روز درمان نیاز دارند، در حالی که برخی دیگر ممکن است چند روز تحت فتوتراپی باقی بمانند.

تاثیر استفاده زیاد از دستگاه زردی نوزاد

بسیاری از والدین تصور می‌کنند هرچه مدت زمان فتوتراپی بیشتر باشد نتیجه بهتری حاصل می‌شود، اما واقعیت این است که نحوه استفاده از دستگاه زردی نوزاد و مدت درمان باید مطابق تجویز پزشک باشد. استفاده طولانی‌تر از حد نیاز معمولاً مزیت خاصی ایجاد نمی‌کند و ممکن است باعث افزایش احتمال کم‌آبی بدن، اختلال در خواب یا تحریک‌پذیری نوزاد شود.

زمانی که سطح بیلی‌روبین به محدوده مناسب برسد، ادامه نوردرمانی معمولاً ضرورتی ندارد. به همین دلیل آزمایش‌های کنترل زردی اهمیت زیادی دارند و پزشک بر اساس نتایج آن‌ها درباره ادامه یا قطع درمان تصمیم می‌گیرد.

بی‌قراری نوزاد زیر دستگاه فتوتراپی

بی‌قراری خفیف در طول فتوتراپی موضوعی نسبتاً شایع است. برخی نوزادان به دلیل محدود شدن تماس بدنی با والدین، پوشش محافظ چشم یا قرار گرفتن طولانی‌مدت در یک وضعیت، ممکن است ناآرام‌تر شوند. همچنین افزایش دمای محیط یا احساس گرسنگی می‌تواند در بی‌قراری نوزاد نقش داشته باشد.

برای کاهش این مشکل، همان گونه که در قسمت نحوه استفاده از دستگاه زردی نوزاد گفته شد والدین باید تغذیه منظم نوزاد را ادامه دهند، دمای اتاق را در محدوده مناسب نگه دارند و در زمان‌های مجاز، نوزاد را در آغوش بگیرند. در بیشتر موارد، این بی‌قراری موقتی است و پس از پایان درمان برطرف می‌شود.

نکات مهم پس از قطع فتوتراپی

پس از پایان نوردرمانی، والدین نباید تصور کنند که مراقبت‌ها به پایان رسیده است. ادامه شیردهی منظم، بررسی رنگ پوست و سفیدی چشم‌ها و مراجعه برای آزمایش‌های کنترلی از مهم‌ترین اقدامات پس از قطع فتوتراپی هستند.

در برخی نوزادان ممکن است سطح بیلی‌روبین پس از قطع درمان اندکی افزایش پیدا کند که به آن «بازگشت زردی» گفته می‌شود. به همین دلیل پزشک ممکن است انجام آزمایش مجدد را توصیه کند. همچنین والدین باید تا چند روز پس از پایان درمان، وضعیت هوشیاری، تغذیه و وزن‌گیری نوزاد را تحت نظر داشته باشند.

آیا نور دستگاه زردی برای اطرافیان خطرناک است؟

نور مورد استفاده در دستگاه‌های فتوتراپی استاندارد برای والدین و سایر افراد حاضر در اتاق خطری ایجاد نمی‌کند. این نور از نوع یونیزان نیست و شباهتی به اشعه‌های مضر مانند اشعه ایکس ندارد. با این حال توصیه می‌شود افراد برای مدت طولانی و از فاصله نزدیک مستقیماً به منبع نور نگاه نکنند، زیرا ممکن است باعث خستگی یا ناراحتی چشم شود.

در شرایط عادی، حضور والدین در کنار نوزاد و مراقبت از او در زمان استفاده از دستگاه کاملاً ایمن است و نگرانی خاصی از این بابت وجود ندارد.

چند روز بعد از استفاده از دستگاه زردی نوزاد باید مجدد آزمایش بدهیم؟

زمان انجام آزمایش کنترل پس از فتوتراپی توسط پزشک تعیین می‌شود و به شدت زردی اولیه و شرایط نوزاد بستگی دارد. در بسیاری از موارد، بین 12 تا 48 ساعت پس از پایان درمان، آزمایش مجدد برای اطمینان از عدم افزایش دوباره بیلی‌روبین انجام می‌شود.

در نوزادانی که زردی شدیدتری داشته‌اند یا عوامل خطر خاصی دارند، ممکن است پزشک فواصل کوتاه‌تری را برای بررسی مجدد در نظر بگیرد. انجام این آزمایش‌ها نقش مهمی در پیشگیری از عود زردی دارد.

بعد از استفاده از دستگاه زردی نوزاد، عدد زردی باید چقدر شود؟

عدد مشخص و ثابتی برای همه نوزادان وجود ندارد. پزشکان معمولاً بر اساس سن نوزاد، وزن، سن بارداری هنگام تولد و عوامل خطر دیگر درباره پایان درمان تصمیم می‌گیرند. هدف اصلی این است که سطح بیلی‌روبین از محدوده‌ای که احتمال آسیب به سیستم عصبی ایجاد می‌کند پایین‌تر بیاید.

در برخی نوزادان کاهش 2 تا 5 واحدی بیلی‌روبین می‌تواند کافی باشد، در حالی که در شرایط دیگر ممکن است نیاز به کاهش بیشتری وجود داشته باشد. بنابراین موفقیت درمان تنها براساس یک عدد مشخص سنجیده نمی‌شود و باید در کنار شرایط بالینی نوزاد ارزیابی شود. برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد میزان بیلی روبین و اطلاعات بیشتر در مورد زردی نوزاد مقاله درمان زردی نوزاد را مطالعه کنید.

آیا دستگاه فتوتراپی پوست نوزاد را می‌سوزاند؟

دستگاه‌های فتوتراپی استاندارد به گونه‌ای طراحی شده‌اند که پوست نوزاد را نسوزانند. نور مورد استفاده در این دستگاه‌ها گرمای بسیار کمی تولید می‌کند و با نور خورشید یا منابع حرارتی مستقیم تفاوت دارد. در نتیجه خطر سوختگی پوستی در صورت استفاده صحیح از دستگاه بسیار ناچیز است.

البته رعایت فاصله استاندارد دستگاه با نوزاد اهمیت زیادی دارد. اگر از تجهیزات غیراستاندارد استفاده شود یا دستگاه به‌درستی تنظیم نشده باشد، ممکن است احتمال تحریک پوست یا افزایش دمای بدن نوزاد بیشتر شود.

استفاده از مهتابی برای زردی نوزاد خوبه؟

استفاده از مهتابی‌های معمولی خانگی برای درمان زردی نوزاد توصیه نمی‌شود. درمان زردی نیازمند طول موج مشخص و شدت نور کنترل‌شده است؛ ویژگی‌هایی که در لامپ‌های خانگی وجود ندارند. به همین دلیل قرار دادن نوزاد زیر مهتابی یا چراغ‌های معمولی نمی‌تواند جایگزین فتوتراپی پزشکی شود.

علاوه بر اثربخشی پایین، استفاده از روش‌های غیرعلمی ممکن است باعث تأخیر در درمان شود و سطح بیلی‌روبین به محدوده خطرناک برسد. اگر پزشک فتوتراپی را تجویز کرده است، بهترین راه استفاده از دستگاه‌های استاندارد بیمارستانی یا خانگی مورد تأیید مراکز درمانی است.

جمع‌بندی

دستگاه فتوتراپی یکی از مؤثرترین و ایمن‌ترین روش‌های درمان زردی نوزادان است که با کمک نور مخصوص، به دفع سریع‌تر بیلی‌روبین از بدن کمک می‌کند. با این حال، اثربخشی درمان به استفاده صحیح از دستگاه، رعایت توصیه‌های پزشک، تغذیه منظم نوزاد و انجام آزمایش‌های کنترلی بستگی دارد. والدین باید در طول درمان به علائم هشداردهنده توجه داشته باشند و از روش‌های غیرعلمی مانند استفاده از مهتابی یا نورهای خانگی به‌جای دستگاه استاندارد خودداری کنند. در نهایت، پیگیری منظم وضعیت نوزاد و انجام فتوتراپی تحت نظر پزشک می‌تواند از عوارض ناشی از افزایش زردی جلوگیری کرده و به حفظ سلامت نوزاد کمک کند.

سوالات متداول

آیا می‌توان در زمان استفاده از دستگاه زردی نوزاد را از دستگاه خارج کرد؟

بله. نوزاد را می‌توان برای شیردهی، تعویض پوشک و مراقبت‌های ضروری برای مدت کوتاهی از دستگاه خارج کرد. با این حال، برای اثربخشی بهتر درمان باید بیشتر ساعات شبانه‌روز زیر نور فتوتراپی باشد.

از کجا بفهمیم فتوتراپی مؤثر بوده است؟

مؤثر بودن فتوتراپی تنها با مشاهده رنگ پوست مشخص نمی‌شود. پزشک با انجام آزمایش بیلی‌روبین خون، میزان کاهش زردی را ارزیابی کرده و درباره ادامه یا قطع درمان تصمیم می‌گیرد.

آیا فتوتراپی در منزل به اندازه بیمارستان مؤثر است؟

بله. در صورتی که از دستگاه استاندارد و کالیبره‌شده استفاده شود و والدین دستورالعمل‌های پزشک را به‌درستی رعایت کنند، فتوتراپی در منزل می‌تواند اثربخشی مشابه درمان در بیمارستان داشته باشد.