نحوه استفاده از ونتیلاتور | راهنمای کامل تنظیمات، مدها، پارامترها و مراقبت از بیمار

اختلال در عملکرد ریه‌ها می‌تواند باعث شود بدن نتواند اکسیژن کافی دریافت کند یا دی‌اکسیدکربن را به‌درستی دفع کند. در چنین شرایطی پزشک ممکن است استفاده از ونتیلاتور یا دستگاه تنفس مصنوعی را تجویز کند. این دستگاه با کمک به فرآیند دم و بازدم، فرصت لازم را برای درمان بیماری زمینه‌ای فراهم می‌کند و از بروز عوارض ناشی از کمبود اکسیژن جلوگیری می‌کند. آشنایی با نحوه استفاده از ونتیلاتور نه‌تنها برای کادر درمان، بلکه برای خانواده بیمارانی که از ونتیلاتور خانگی استفاده می‌کنند نیز اهمیت زیادی دارد. شناخت عملکرد دستگاه، آشنایی با اجزای آن، رعایت نکات ایمنی و اطلاع از مراقبت‌های روزانه می‌تواند به افزایش ایمنی بیمار و کاهش احتمال بروز مشکلات کمک کند.

براساس راهنمای سایت Cleveland Clinic، ونتیلاتور درمان‌کننده بیماری نیست؛ بلکه تا زمانی که علت اصلی نارسایی تنفسی برطرف شود، وظیفه حفظ اکسیژن‌رسانی مناسب و تخلیه دی‌اکسیدکربن را بر عهده دارد.

ونتیلاتور چیست؟

ونتیلاتور (Ventilator) یا دستگاه تنفس مصنوعی، وسیله‌ای پزشکی است که در شرایطی که بیمار قادر به تنفس طبیعی نیست یا تنفس او برای تأمین نیاز بدن کافی نیست، به کمک ریه‌ها می‌آید. این دستگاه با کنترل حجم، فشار یا جریان هوا، اکسیژن را به ریه‌ها می‌رساند و خروج دی‌اکسیدکربن را نیز تسهیل می‌کند.

بسیاری از افراد تصور می‌کنند ونتیلاتور تنها برای بیماران مراقبت‌های ویژه (ICU) استفاده می‌شود، در حالی که امروزه انواع مختلفی از ونتیلاتورهای خانگی و قابل حمل نیز وجود دارند که برای بیمارانی با بیماری‌های مزمن تنفسی یا اختلالات عصبی‌عضلانی طراحی شده‌اند.

بسته به شرایط بیمار، ونتیلاتور می‌تواند به دو روش عمل کند:

• تهویه غیرتهاجمی (Non-Invasive Ventilation): دستگاه از طریق ماسک مخصوص روی بینی یا دهان به بیمار متصل می‌شود.
• تهویه تهاجمی (Invasive Ventilation): هوا از طریق لوله تراشه یا تراکئوستومی مستقیماً وارد راه هوایی بیمار می‌شود.

پزشک با توجه به وضعیت بیمار، نوع مناسب تهویه را انتخاب می‌کند.

دستگاه ونتیلاتور چگونه کار می‌کند؟

برای درک بهتر نحوه استفاده از ونتیلاتور، ابتدا باید بدانیم این دستگاه چگونه عمل می‌کند.

در تنفس طبیعی، عضلات قفسه سینه و دیافراگم با ایجاد فشار منفی باعث ورود هوا به ریه‌ها می‌شوند. اما ونتیلاتور با ایجاد فشار مثبت، هوا یا مخلوطی از هوا و اکسیژن را به داخل ریه‌ها هدایت می‌کند. پس از پایان مرحله دم، فشار کاهش می‌یابد و بازدم به‌صورت طبیعی یا با کمک دستگاه انجام می‌شود.

ونتیلاتور به‌طور مداوم وضعیت تنفس بیمار را پایش می‌کند و اطلاعاتی مانند حجم هوای ورودی، تعداد تنفس، فشار راه هوایی و میزان اکسیژن را روی نمایشگر نشان می‌دهد. در صورت بروز هرگونه اختلال مانند کاهش فشار، نشتی هوا یا انسداد مدار، دستگاه از طریق آلارم کاربر را مطلع می‌کند.

بر اساس توصیه مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI)، هدف اصلی استفاده از ونتیلاتور، تأمین اکسیژن کافی برای اندام‌های حیاتی و کاهش فشار واردشده به عضلات تنفسی است تا بدن فرصت کافی برای بهبود پیدا کند.

اجزای دستگاه ونتیلاتور

شناخت اجزای اصلی دستگاه، بخش مهمی از یادگیری نحوه استفاده از ونتیلاتور محسوب می‌شود. مهم‌ترین قسمت‌های این دستگاه عبارت‌اند از:

۱. نمایشگر (Monitor): نمایشگر اطلاعات مهمی مانند تعداد تنفس، فشار راه هوایی، حجم تنفسی، درصد اکسیژن و پیام‌های هشدار را نمایش می‌دهد.

۲. پنل تنظیمات: پزشک یا درمانگر تنفسی از طریق این بخش پارامترهای دستگاه را تنظیم می‌کند. تغییر این تنظیمات بدون نظر پزشک می‌تواند خطرناک باشد.

۳. مدار تنفسی: مدار تنفسی مجموعه‌ای از لوله‌هاست که هوا را از دستگاه به بیمار منتقل کرده و هوای بازدمی را خارج می‌کند. این مدار باید همواره تمیز و بدون نشتی باشد.

۴. فیلترها: فیلترهای ونتیلاتور از ورود گردوغبار، میکروب‌ها و ذرات آلوده به دستگاه و راه هوایی بیمار جلوگیری می‌کنند و باید طبق برنامه تعویض شوند.

۵. مرطوب‌کننده (Humidifier): هوای خشک می‌تواند باعث تحریک و خشکی مجاری تنفسی شود. مرطوب‌کننده، رطوبت مناسب را به هوای ورودی اضافه می‌کند و تنفس را برای بیمار راحت‌تر می‌سازد.

۶. منبع اکسیژن: ونتیلاتور ممکن است به اکسیژن مرکزی بیمارستان، کپسول اکسیژن یا دستگاه اکسیژن‌ساز متصل شود تا غلظت اکسیژن مورد نیاز بیمار تأمین شود.

۷. باتری اضطراری: بسیاری از ونتیلاتورهای قابل حمل و خانگی دارای باتری داخلی هستند تا در زمان قطع برق، عملکرد دستگاه ادامه پیدا کند. بررسی منظم میزان شارژ باتری از نکات مهم در نحوه استفاده از ونتیلاتور است.

انواع دستگاه ونتیلاتور

ونتیلاتورها بر اساس محل استفاده، نوع عملکرد و شرایط بیمار در مدل‌های مختلفی تولید می‌شوند.

ونتیلاتور ICU

این دستگاه‌ها پیشرفته‌ترین نوع ونتیلاتور هستند و در بخش‌های مراقبت ویژه بیمارستان استفاده می‌شوند. آن‌ها قابلیت تنظیم دقیق پارامترهای تنفسی و استفاده از مدهای مختلف تهویه را دارند.

ونتیلاتور خانگی

بیمارانی که به تهویه طولانی‌مدت نیاز دارند، می‌توانند با نظر پزشک از ونتیلاتور خانگی استفاده کنند. این دستگاه‌ها معمولاً سبک‌تر، کم‌صداتر و کاربری ساده‌تری نسبت به مدل‌های بیمارستانی دارند.

ونتیلاتور پرتابل

ونتیلاتورهای قابل حمل برای انتقال بیمار در آمبولانس، سفر یا جابه‌جایی بیمار طراحی شده‌اند. این دستگاه‌ها به دلیل وزن کم، باتری داخلی و قابلیت اتصال به منابع مختلف اکسیژن، در شرایط اورژانسی و مأموریت‌های امدادی کاربرد گسترده‌ای دارند.

ونتیلاتور تهاجمی

در این روش، دستگاه از طریق لوله داخل نای یا تراکئوستومی به بیمار متصل می‌شود و معمولاً در بیمارانی استفاده می‌شود که توانایی تنفس مستقل را از دست داده‌اند.

ونتیلاتور غیرتهاجمی

در این نوع تهویه، بیمار از طریق ماسک بینی یا صورت به دستگاه متصل می‌شود. این روش در بسیاری از بیماران مبتلا به  COPD، آپنه خواب یا برخی بیماری‌های عصبی کاربرد دارد و معمولاً نیاز به لوله‌گذاری ندارد.

ونتیلاتور برای چه بیماری‌هایی کاربرد دارد؟

ونتیلاتور تنها برای یک بیماری خاص طراحی نشده است، بلکه در شرایط مختلفی که عملکرد طبیعی ریه یا عضلات تنفسی مختل شده باشد، مورد استفاده قرار می‌گیرد. مهم‌ترین موارد استفاده از ونتیلاتور عبارت‌اند از:

• بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
• پنومونی شدید
• سندرم دیسترس حاد تنفسی (ARDS)
• نارسایی حاد تنفسی
• حملات شدید آسم
• بیماری ALS
• دیستروفی عضلانی
• آسیب نخاعی
• سکته مغزی
• کما
• آسیب‌های شدید قفسه سینه
• پس از برخی جراحی‌های بزرگ
• مسمومیت‌هایی که باعث اختلال در تنفس می‌شوند

در برخی بیماران، استفاده از ونتیلاتور تنها چند ساعت یا چند روز ادامه دارد، اما در بیماری‌های مزمن ممکن است بیمار برای مدت طولانی به تهویه مکانیکی نیاز داشته باشد.  در صورتی که بیمار به استفاده کوتاه‌مدت یا طولانی‌مدت از ونتیلاتور نیاز دارد،  می‌توانید از خدمات اجاره ونتیلاتور پارسان مد استفاده کنید و دستگاه مناسب را با مشاوره تخصصی، آموزش نحوه استفاده و پشتیبانی در منزل دریافت کنید.

نحوه استفاده از ونتیلاتور

نحوه استفاده از ونتیلاتور یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که هم کادر درمان و هم مراقبان بیماران خانگی باید با اصول کلی آن آشنا باشند. البته تنظیمات تخصصی دستگاه باید همیشه توسط پزشک یا درمانگر تنفسی انجام شود.

۱. بررسی وضعیت دستگاه

پیش از روشن کردن ونتیلاتور باید از سالم بودن دستگاه اطمینان حاصل شود. موارد زیر بررسی می‌شوند:

• سلامت کابل برق
• شارژ باتری
• اتصال منبع اکسیژن
• سالم بودن مدار تنفسی
• نصب صحیح فیلترها
• عدم وجود نشتی هوا

۲. روشن کردن دستگاه ونتیلاتور

پس از روشن شدن، ونتیلاتور معمولاً تست خودکار (Self Test) انجام می‌دهد. اگر خطایی نمایش داده شود، نباید دستگاه تا رفع مشکل مورد استفاده قرار گیرد.

۳. تنظیم پارامترها

پزشک بر اساس وضعیت بیمار پارامترهایی مانند FiO₂، حجم جاری، تعداد تنفس و PEEP را تنظیم می‌کند.

۴. اتصال بیمار

بیمار از طریق ماسک، لوله تراشه یا تراکئوستومی به دستگاه متصل می‌شود. پس از اتصال، بالا آمدن مناسب قفسه سینه، سطح اکسیژن خون و وضعیت عمومی بیمار بررسی می‌شود.

۵. پایش مداوم

در طول استفاده از ونتیلاتور باید موارد زیر مرتب کنترل شوند:

• اشباع اکسیژن (SpO₂)
• ضربان قلب
• فشار خون
• تعداد تنفس
• وضعیت هوشیاری
• پیام‌های هشدار دستگاه

یکی از مهم‌ترین نکات در نحوه استفاده از ونتیلاتور این است که مراقبان هرگز تنظیمات دستگاه را بدون دستور پزشک تغییر ندهند. حتی تغییرات کوچک در فشار یا حجم تنفس می‌تواند بر وضعیت بیمار اثر بگذارد.

پارامترهای ونتیلاتور

برای اینکه نحوه استفاده از ونتیلاتور ایمن و مؤثر باشد، پزشک باید پارامترهای دستگاه را متناسب با شرایط بیمار تنظیم کند. این پارامترها میزان اکسیژن‌رسانی، حجم هوای ورودی و نحوه عملکرد دستگاه را مشخص می‌کنند. تغییر هر یک از این تنظیمات می‌تواند بر وضعیت تنفس بیمار تأثیر بگذارد؛ بنابراین هرگونه تغییر باید فقط توسط پزشک یا درمانگر تنفسی انجام شود.

مهم‌ترین پارامترهای ونتیلاتور عبارت‌اند از:

• FiO₂  درصد اکسیژن :  درصد اکسیژنی است که دستگاه به بیمار می‌رساند. هوای معمولی محیط حدود ۲۱ درصد اکسیژن دارد، اما ونتیلاتور می‌تواند این مقدار را تا ۱۰۰ درصد افزایش دهد. پزشک تلاش می‌کند کمترین مقدار FiO₂ را انتخاب کند که همچنان اکسیژن کافی به بدن برسد، زیرا استفاده طولانی‌مدت از اکسیژن با غلظت بالا ممکن است به ریه آسیب برساند.
• Tidal Volume  حجم جاری: حجم جاری مقدار هوایی است که در هر دم وارد ریه می‌شود. این مقدار معمولاً بر اساس وزن ایده‌آل بیمار محاسبه می‌شود تا از آسیب ناشی از ورود حجم بیش از حد هوا جلوگیری شود.
• Respiratory Rate تعداد تنفس: این پارامتر مشخص می‌کند دستگاه در هر دقیقه چند بار عمل دم و بازدم را انجام دهد. اگر بیمار بخشی از تنفس را خود انجام دهد، دستگاه با توجه به مد انتخابی با او هماهنگ می‌شود.
• PEEP  فشار مثبت انتهای بازدم: باعث می‌شود مقداری فشار پس از پایان بازدم در ریه باقی بماند تا کیسه‌های هوایی (آلوئول‌ها) بسته نشوند. این پارامتر در بیمارانی که دچار نارسایی شدید تنفسی یا پنومونی هستند اهمیت زیادی دارد.
• Pressure Support: در برخی مدها، ونتیلاتور هنگام شروع دم به بیمار کمک می‌کند تا تنفس راحت‌تری داشته باشد. این فشار کمکی، بار کاری عضلات تنفسی را کاهش می‌دهد.
• Trigger: تریگر مشخص می‌کند دستگاه با چه تغییری (مانند افت فشار یا تغییر جریان هوا) متوجه تلاش بیمار برای دم شود و تنفس کمکی را آغاز کند.
• Peak Airway Pressure: این پارامتر حداکثر فشار وارد شده به راه‌های هوایی را نشان می‌دهد. افزایش غیرطبیعی آن می‌تواند ناشی از انسداد لوله، تجمع ترشحات یا کاهش انعطاف‌پذیری ریه باشد.

بررسی مداوم این پارامترها بخش مهمی از مراقبت بیمار است و هرگونه تغییر باید با ارزیابی وضعیت بالینی بیمار انجام شود.

مدهای ونتیلاتور

مدهای ونتیلاتور مشخص می‌کنند دستگاه چگونه با بیمار همکاری کند. انتخاب مد مناسب به نوع بیماری، سطح هوشیاری، توانایی تنفس خودبخودی و هدف درمان بستگی دارد.

• Volume Control (VC): در این مد، دستگاه در هر تنفس حجم مشخصی از هوا را وارد ریه می‌کند. این روش یکی از رایج‌ترین مدهای مورد استفاده در بیماران ICU است.
• Pressure Control (PC): در این حالت، فشار تنفس ثابت می‌ماند اما حجم هوای ورودی بسته به وضعیت ریه تغییر می‌کند. این مد معمولاً برای بیمارانی با آسیب شدید ریوی مناسب است.
• Assist/Control (A/C): اگر بیمار تلاش به دم داشته باشد، دستگاه به او کمک می‌کند و در صورت عدم تنفس نیز تعداد تنفس تعیین‌شده را ارائه می‌دهد.
• SIMV: در این مد، دستگاه تعداد مشخصی تنفس اجباری انجام می‌دهد اما بین آن‌ها بیمار می‌تواند به‌صورت مستقل نیز نفس بکشد. این مد در مراحل جدا کردن بیمار از ونتیلاتور کاربرد دارد.
• Pressure Support Ventilation (PSV): در این روش، تمام تنفس‌ها توسط بیمار آغاز می‌شود و دستگاه فقط فشار کمکی ایجاد می‌کند.
• CPAP و BiLevel: این مدها بیشتر در تهویه غیرتهاجمی و بیماران دارای ماسک تنفسی استفاده می‌شوند و به باز ماندن راه‌های هوایی کمک می‌کنند.

تفاوت ونتیلاتور و بای‌پپ

اگرچه هر دو دستگاه به تنفس بیمار کمک می‌کنند، اما عملکرد آن‌ها یکسان نیست. بای پپ فقط به تنفس بیمار کمک می‌کند و برای بیماران دارای تنفس خودبخودی مناسب است. در حالی که ونتیلاتور می‌تواند تنفس بیمار را به طور کامل انجام دهد و برای بیماران با نارسایی شدید تنفسی استفاده می‌شود. برای اطلاعات بیشتر می توانید مقاله تفاوت ونتیلاتور و بای پپ را مطالعه کنید.

عوارض ونتیلاتور

اگرچه ونتیلاتور وسیله‌ای نجات‌بخش است، اما استفاده طولانی‌مدت از آن ممکن است با برخی عوارض همراه باشد.

از جمله:

• عفونت ریه مرتبط با ونتیلاتور (VAP)
• آسیب ریه در اثر فشار زیاد
• خشکی راه‌های هوایی
• زخم اطراف تراکئوستومی
• تجمع ترشحات
• آسیب طناب‌های صوتی
• وابستگی طولانی‌مدت به دستگاه

رعایت اصول صحیح نحوه استفاده از ونتیلاتور و مراقبت مناسب، احتمال بروز این عوارض را کاهش می‌دهد.

تا کی باید از ونتیلاتور استفاده کنیم؟

مدت استفاده از ونتیلاتور برای همه بیماران یکسان نیست و به علت بیماری بستگی دارد.

در برخی افراد، دستگاه تنها چند ساعت یا چند روز مورد نیاز است؛ اما در بیمارانی مانند مبتلایان به ALS یا آسیب شدید نخاعی ممکن است استفاده طولانی‌مدت یا دائمی ضروری باشد.

پزشک زمانی تصمیم به جدا کردن بیمار از ونتیلاتور می‌گیرد که:

• اکسیژن خون پایدار باشد.
• بیمار توانایی تنفس مستقل داشته باشد.
• بیماری زمینه‌ای تا حد قابل قبولی کنترل شده باشد.
• وضعیت قلب و فشار خون مناسب باشد.

هنگام شنیدن آلارم ونتیلاتور چه باید کرد؟

آلارم دستگاه همیشه به معنای خرابی نیست، اما هرگز نباید نادیده گرفته شود.

ابتدا موارد زیر را بررسی کنید:

• آیا بیمار به راحتی نفس می‌کشد؟
• آیا شیلنگ‌ها جدا نشده‌اند؟
• آیا مدار خم نشده است؟
• آیا برق یا باتری دستگاه برقرار است؟
• آیا منبع اکسیژن کافی وجود دارد؟

اگر بیمار دچار کبودی، افت هوشیاری یا تنگی نفس شده باشد، باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

مراقبت‌های روزانه هنگام استفاده از ونتیلاتور

رعایت مراقبت‌های روزانه نقش مهمی در جلوگیری از عفونت و افزایش طول عمر دستگاه دارد. از مهم‌ترین اقدامات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شست‌وشوی دست‌ها قبل از تماس با بیمار
• بررسی روزانه مدار تنفسی
• تمیز کردن تجهیزات طبق دستور شرکت سازنده
• تعویض فیلترها در زمان مقرر
• کنترل شارژ باتری
• بررسی میزان اکسیژن
• ساکشن ترشحات در صورت نیاز
• تغییر وضعیت بیمار برای پیشگیری از زخم بستر (برای جلوگیری از زخم بستر می توانید از خدمات اجاره تشک مواج نیز بهره مند شوید)
• بررسی پوست اطراف ماسک یا تراکئوستومی

مطابق توصیه پزشکان، آموزش مراقبان و رعایت برنامه منظم نگهداری دستگاه، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در مراقبت از بیماران وابسته به ونتیلاتور است.

چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، لازم است سریعاً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید:

• افت شدید اکسیژن خون
• کبودی لب‌ها یا ناخن‌ها
• تنگی نفس شدید
• تب یا لرز
• افزایش یا تغییر رنگ ترشحات
• آلارم مداوم دستگاه
• قطع عملکرد ونتیلاتور
• کاهش سطح هوشیاری بیمار

جمع‌بندی

آشنایی با نحوه استفاده از ونتیلاتور به مراقبان و خانواده بیماران کمک می‌کند تا در کنار تیم درمان، شرایط ایمن‌تری برای بیمار فراهم کنند. ونتیلاتور با وجود اینکه جایگزین عملکرد طبیعی ریه می‌شود، درمان‌کننده بیماری نیست و تنها تا زمان بهبود یا کنترل بیماری زمینه‌ای از تنفس بیمار حمایت می‌کند. بررسی منظم دستگاه، رعایت اصول بهداشتی، توجه به آلارم‌ها و پیروی از دستورات پزشک، مهم‌ترین عواملی هستند که به کاهش عوارض و افزایش اثربخشی این دستگاه کمک می‌کنند.

سوالات متداول